Wednesday, October 29, 2008

COACHING NGE CASH INCENTIVE

Tunlaiin MZP leh MCA in Mizo thalaite All India Service ah leh Central Service lama lut duh te tan a in buatsaihna sorkarin Coaching Centre emaw library tha tawk tak central service lama inbuatsaihte tana tangkai tur din ni se tiin sorkar ah thlen a ni tih Vanglaini ah kan hmu a.Ni e, Mizo thalai te hi all India level ang chi hna ah hian kan lang ngai ta lo hle a, a bik takin UPSC hna lak chi hrang hrang ah te hian kan awm ve ngai ta lo. Thiamna leh in elna a lo sang telh telh a, chu mi karah hman laia civil service officers tam tak thin kha corporate world leh corporate governance avangin civil service lam pawh nasa taka tih tet a ni a, tun laia All India Service leh Central Service a vacancy pawh 300 atanga 400 awrh chauh a ni ta a ni.Kum 1990 chho velah chuan mi 900 vel thleng pawhin lak an ni a, kum 2002 ah erawh chuan mi 286 chiah lak an niHeng avang tak hian kan thalai tamtak pawh hian beidawnna an neih phah fo bawk.Amaherawh chu beidawng lo leh bei tak taka beitu tan chuan kawng a awm zel a, vai lehkha thiam tak tak karah kan Mizo pui ngei pawh rampum huapin merit ah a lang ve thei tho bawk a ni.

Delhi ah khuan Mizo thalai coaching kal an tam em em a, bei tak taka bei erawh chu chhiar tham chauh an ni.Delhi a coaching tha taka kal te leh taima taka bei te chu an hlawhtling ngei thin bawk.Amaherawh chu Delhi a coaching tha a kal ve na tur nei lo tam tak, thiam si leh taima si tam tak kan thalai zingah hian an awm a ni. MNF Ministry hmasa zawk khan Minister zingah hetiang lam a tui tak leh mi taimate ngaihsak tak pakhat a awm a, a ni chuan All India Service kher ni lo, Central Service hrim hrim a Mizo te luh tam a, Delhi tlanga Central Secretariat hmun hrang hranga Mizo te a tam thei ang ber kan in phum luh kha a duh ber pakhat a ni.Tlema mi taima awm a hriat te pawh puih pawh a pui nasa reng a, amah avanga hna sang tak thawk ta te pawh an tam a ni.

Nia, Mizoram tan chuan coaching centre tha tak neih chu thil tha tak a ni ang. Amaherawh chu tu ten nge zirtir ang?. tih kha a ni zawk.A dik tak chuan University a kan mi chhuanawm tak takte hi Civil Service a experiance la nei ngai lo an tam em em a ni.Civil Service chu competitive exam a nih avangin college zirtirtu na zawng tan chuan tih mai mai chi a ni hauh lo.Civil Service syllabus te pawh hi tam tak chu college zirlaiah hian awm lo a tam em em ni.Chuvangin coaching centre pawh chu nei ta pawh ni ila eng ual chu kan ni lo ang.Library tha tak neih erawh chu a tha hle ang.Tun lai a civil service tan tangkai tur tam tak mi naranin kan neih zawh loh te hi nei ta se, zirlai te tan a tha tak tur xerox centre nei ta bawk se, a man pawh tlem a tlawm deuh nise, chu library a lehkhabute chu hawh chhuah phal loh ni se, a duh te chuan xerox mai a se a tha hle ang.Tun laia kan civil service lama kan coaching neih ve te lah hian Brilliant Tutorials atangin emaw a an lak chhawn to tak takin an hralh tho si nen, library changtlung tak neih erawh chu kan thalaite tan thil tangkai ber pawl, Delhi a kalna nei ve lo te tan phei chuan a tha hle ang.

Amaherawh chu thil pakhat, kan sorkar hian UPSC Civil Service a tling te tan hian tun aia a tha zawk cash incentive hi pe tawh se, mi tam tak Prelims a tling Delhi a Coaching kalna tur nei ve zo lo hi an tam em em a. Chuvang hian kan sorkar pawh hian Prelims a vawikhat naa tling te chu Delhi a Mains Exam an in buatsaih ve theihna turin cheng sing nga tal hi chu pe thei se a tha ngawt ang.A vawi hnihna a tling te erawh chu cheng sing thum ah tla thla se , chutiang zelin dan engemaw mumal tak nen cash incentive hi siam se a tha ngawt ang.Aizawla coaching centre neih a, chumi centre atanga Main Exam in puahchah ai chuan Delhi a Main Exam in puahchah chu kan hlawk pui fe zawk dawn a ni.Mizo thalai zingah hian Interview pawh la thleng lo tam tak kan awm a, chung ho kuta kan thalai te dah chu thil tih chi a ni vak lo ang.Delhi a coaching centre tam tak te pawh an zirtirtu te hi Mains tak ngial pawh pass thei lo an tam ve em em a, chung ho in an zirtirna coaching centre te khu that pawh a tha lo reng a ni.Chuvangin coaching centre neih ai chuan sorkar hian Prelims a tling te tan a theih phei chuan cheng sing nga aia tam pawh hi phal ta se kan hlawk pui zawk daih ang

Tin, kan sawi kan sawi bawk a, civil service lam a luh tum te tan hian workshop emaw te hi neih ni ta se, tin, high school atangin zirlai te tan career counselling te hi khawii sikul pawh hian uar ta zawk se a tha hle ang.Matric pass hnu a science subject lak a, MBBS emaw BE emaw zir ngawt hi kan duh tawk mai thin hi a tha lo bawk.A dik tak chuan heng medical graduate leh engineering graduate te hi a thiam thei zawk te an ni a, hman kum a Mizo nula ti tha tak pawk kha medical graduate a nih kha.Tun kan hai lo ang, Civil Service line a kal chu a tha ber a ni, sorkar hnathawk hlawh siamtu pawh Civil Service officer bawk an ni a, kan ram a policy hrang nrang duangtu te pawh heng ho tho hi an ni.Chuvangin tun laia Naga ho ang hian central service lamah hian tan ila thar leh ang u.

UPSC Civil Service a hlawhtling tur chuan taimak te, zir peihte a ngai a, thil dang nen a chawpawlh mai mai chi a ni lo.Hemi piah lamah hian hlawhtling tur chuan pawisa neih a ngai a, pawisa leh sum leh pai neih loh chuan lehkhabu tha kan nei thei lo a, to ve tak tak a ni hlawm nen, Aizawla coaching centre neih ai chuan Prelims a tlingte tana tun ai a tha zawk cash incentive pek hi a tha daih zawk a, tin, Aizawla Civil Service library din chu thil tha a ni ngei bawk ang.

Devron Lalengmawia Vantawl
Champhai Vengthlang

(Published in the Vanglaini Daily and Aizawl Thupuan in August 2004)& Aizawl Post in Sept 2008 !!

QUIZ COMPETITION UAR ILA

Mizote hi kan vanneih nge ni, Kristian kan nih vang pawh a nih a rinawm, India rama ziak leh chhiar thiam tam lamah pahnihna niin, Aizawl district leh Serchhip istrict chu India ram district zingah ziak leh chhiar thiam tamna ber leh a dattu an ni.Mizote hi ziak leh chhiar lamah hian kan duai lo hle a ni.Amaherawh chu ziak leh chhiar tam viau e ti lo chuan Quiz lam pang hawi zawnga hmalakna hi a ram pum huapin emaw, khawpui huapin emaw quiz, debate, spelling bee competition tih vel hi huaihawt a awm lo hle a ni.Kum 1994 khan NEHU Mizoram Campus Quiz Competition a awm a, chutah chuan Mizoram college zawng zangah sawmn pek chhuah a ni.Mahse college pali emaw panga emaw chauh zu tel thei a.Nikum khan Vanglaini chanchinbuin Quiz a buatsaih a, a ropui hle a ni.Tun hnai mai khan Zalen chanchinbuin Quiz Competition a buatsaih a, Aizawl khawpuia school a tam ngaihtuahin tel an tam lem lo hle a ni.

Quiz hi a nuam a, a pawimawh bawk a.Mizo ten All India Service leh Central Service ah luh a har kan ti a, a lut turin kan in fuih thin,a tha e.Amaherawh chu hetiang lama hlawhtling tur chuan naupan laia quiz emaw debate emaw an thiam tak an nih loh chuan a har hle.A chhan chu UPSC te ang zawhna hi objective type a nih thin avangin general knowlegde hi a pawimawh a, general knowlegde kan thiam thin loh avangin prelim stage tak ngial pawh hi in thai tlin a har thin.Quiz competition hi uar thar leh ila, tunlaia quiz competution kan hmuh hi college week leh school annual sports a mi te an ni mai a, hei aia hlutawm zawk zirlaite tana tangkai tur leh chhen fakawm zawk, an in chher chhuahna tur kan buatsaih hi an tih thar leh a ngai a ni.Tin, school tinah quiz hi uar thar ila, hemi piah lamah hian kan rama chanchinbu leh company te hian an thil siam promote nan quiz competition siam thin se a tha ngawt ang.Hengah te hian mi rama an tih ang deuhin Duest Appearance atan kan rama milar deuh te sawm, bawk ila, local channel leh DDk ang ah te chhuah ni thin ta se zirlaite tan a tagkai hle ang.

ESPN ah te sports quiz kan hmu thin a, henga tel te hi naupang te te keini hriat loh thlenga thil hria an ni.Hetiang hian keini Mizo nu leh pa te pawh hian kan fa te quiz thiam tak nei ve ta ila chu kan lawm ve ngawt ang.Computer games, video games leh playstation kan ti a, kan fa te kan lei sak a, kan fate hriatna ti zau tur leh thiamna kawng hi kan zawn pui lo thin hle a ni.

Quiz lamah hian a tu te mah hian kan thawh hlawk lo hle a.Sports erawh chu tunlai hi kan ramin a tawn sn lai ber pawh a i ang,sports lamah mi thahnem ngai tak tak an tam a,hmasawnna pawh discipline hrang hrang football, boxing tih ang ren te buatsaih a ni thin.Kan thalai te talent hai chhuahna kawngah pawh an hlawhtling hle reng a ni.Hetiang deuh hian YMA leh MZP ang te hian a ram pum huapin quiz competition hi buatsaih thei se, mihring he ti zo zai awmna leh lehkha thiam he ti zo zai awmna v si quiz competition lian tham kan nei lo hi thil dik a ni lo hrim hrim a ni.Kan mi neinung deuh deuh te hian an chhungte hriat reng nan emaw te quiz han sim se chu kan thalai ten an hlawk pui ngei ngei ang tih hi a rinawm tlat a ni.

The Hindu Young World Quiz hi naupang te te an ni thin, an fakawm em em a ni.Keini Mizote chu naupang chu sawi loh, puitling zingah pawh hian Aizwl leh Serchhip district hi India rama ziak leh chhiar tamna ber an tih hi hre lo kan tam hle ang.Chuvangin quiz lamah hian awareness in pek tam hi zirtirtu te, zirlaite leh tlawmngai pawl te tan lak na chi iin a lang.Tin, a thei theiin quiz uar ila,Vanglaini leh Zalen chanchinbu ten kum tin hian chat lak lova quiz competition an siam theih hi beisei ila, midang pawhin quiz hi i uar chho zel ang u

V.Lalengmawia
Venghnuai Sihpui Veng

FAMILY PLANNING NGE FAMILY MANAGEMENT

Tun dinhmuna khawvel mihring awm zawng zawng zat hi 6.1 billion vela chhut a ni a,kan hriat angin China leh India ah phei chuan mihring kan tam fal bik hle.Kum 2045 ah phei chuan India ram hi khawvel mihring tamna ber tur a ni tih thil chhut mi ten an sawi.China rama mihring an pun chakna em em kha an ram hruaitu ten ‘one child one family’ tih thupui hmangin family planning an nei a.Communist sorkar an nih avangin nupa fa nei tur te pawh tih luihna in fa pakhat chauh nei turin an ti thin.India ram ah erah chuan chutianga in tih luihna a awm ve lo a, amaherawh chu family planning kan neih ve danah chuan fa pahnih neih hi a ni mai a, fa upa ber leh naupang ber neih hi a tawk tih a ni thin.Mihring kan pung chak si a, ei leh bar a pung ve si lo a, heng avang hian sorkar pawhin hemi ven nan hian nupa in siam te chu lawm man pawh a pe hial thin a ni.Sorkar pawhin dan siamtute MP, MLA, leh Local Government a member te pawh fa pahnih nei tur in a duh bawk a, mahse fa neih chungchang kher himihringte thu a nuh loh avangin suh ang takin sorkar pawhin Family Planning hi a kal pui thei lo a ni.

Mizoram lam ve thungah hi chuan he family planning hi a tul ber em tih zawhna a awm thei a ni.Ngaihdan leh pawm dan tam tak a awm thei ang.Family Planning hi sorkarin mihring pung chk tur a venna tur a ni deuh ber mai .Family Planning hi chhungkaw chawm zawh leh zawh loh lampang ai mahin nu hriselna te, naupang hriselna te, nu hnute tui hmanga nausen chawmte a kawk zawk bawk.Nupa in fa engzat pawh kan chawm zo a lawm maw le tiin fa tam tak nei ta se,, nu hriselna chuan a tuar ngei ang a, naupang an lo thang lian ang a, silh leh fen an lo mamawh ang a, ei leh bar ah fa tam tak chawm chu a hautak hle ang.Rajiv Gandhi kha Family Planning duhtu te zinga mi a ni, kan ram mihring pung chak lutukin retheihna khura min hnuh luh tawh avangin an nupa pawh khan fa pahnih chauh an nei reng a ni.A chawmlam phei chu fa sawm pawh an chawm zo ang chu.

Kan ram riangte ah hi chuan family planning hi a la tul ber rih lo a ni.Kan depa vai sual tak tak awm han en hian leh kan ram a lo luh a, mi chimral an chakzia atang hian Mizo te chuan in thlah pun vak kan la mamawh a ni.Kan trih makmawh a ni bawk.Family Planning chu eng pawl mah hian sawi mawi lo se, YMA, MHIP etc te pawhin Mizote in thlah pun zel kan mamawh thu hi uar takin sawi zawk se a tha ang.Maktaduai pawh tlin hma a Family Planning lo sawi ve chu thil dik a ni ber lo a ni.

Amaherawh chu Family Planning kan zawm duh lo a, fa tam tak kan nei duh a nih chuan hei hi kan hriat a tha ang.Tunlaiin thil man a to a, kan fa te school thaah kan kal tir duh si a, mi ei leh in ang a mawi tawk kan duh bawk a, hetiang a nih avang hian chhung tin hian in renthiam kan zir a ngai thung ang.Mi rethei ten mi hausa neih ang apiang neih tum lo se, kan in cheina te pawh kan chhungkaw khawsakna nena in milin in chei ta zawk ila a tha hle ang.Sorkar hnathawk satliah fanu fapa mai maiin a showroom pheikhawk sang hnih sang thum man an bun te hi thil dik a ni lo reng reng.

Tin, thalai tam tak nu leh pa chawm hlawm tih hriat ngawih ngawih tena sikret chang chang chi an han pet kawh te leh mobile phone mi in an neih a vanga nei ve tawp mai te hi thil dik a ni lo .Chuvangin fa ngah kan duh chuan chhungkaw inrelbawlna, incheina emaw thil dang neuh neuh chungchang a management kan thiam phawt chuan kan fate zirna ah te, pawh rual kan awt bik hauh lo ang.

Vai ho khu englai pawha nalh tum an ni lo a , a hunah chuan an nalh ve tho a ni.Mizote chu englai pawha nalh tum kan ni.College kan kal a, pub emaw discotheque emawa kal tur ang mai kan ni.Thiamna lamah erawh chuan kan thleng sang leh si lo.Kan thil tih tha lo tak chu a lang a pau a lan mawi tum na ringawt te leh inchei kan uar lutuk te hi sim a tha,Tichuan Mizo ten Family Planning hmang ve lo mah ila, Family Management kan thiam phawt chuan fa te chu duh duh zat kan nei thei a ni.Tun atang chuan ‘Simple living High thinking tih hi nun pui ila, diktak leh belhchian dawl takin Family Planning ni lo Family Management i nei zawk ang u.

V. LALENGMAWIA
Champhai Vengthlang

Published in Aizawl Post on 7th Aug 2004, Saturday

Tuesday, October 21, 2008

MCS in post neih belh

Mizoram Civil Service Association te chuan sawrkara an thil phut engemaw zat chu sawrkar in a tih hlawhtlin sak.MCS officer te hi tun hnai hian service dang ten tei tet an tum hle tih hmu chhuah a ni a.Mizoram Finance & Account Service leh Mizoram Secretariat Service ten an duh ang ang an hmuh laiin MCS ten an duh ang hmuh harsa an tih thu an sawi rual in na zawkin sawrkarah an thil phut te an bawh zui a.Sawrkar chuanb an thil phut a hnuaia mi ang hian a tih hlawh tlin sak.

1.Secretary post 1
2.Addl.Secretary post 2
3.Joint Secretary post 1
4.UD & PA Director
5.Joint Director post 2 (at LR & S Deptt leh UD & PA Deptt)

A chunga post siam rem anih avangin MCS ten an post engmaw zat an surrender bawk.MCSA te sawrkar chungah an lawm hle.

KHAWVEL LAL FANU LANG SAR ZUAL TE

Hman lai chuan khawvel ram zawng zawng deuh thaw hian Lal neiin,chung an Lal te chu mipui chunga roreltu an ni thin.Hun a lo kal zela Lal lalna pawh ram tam takah a lo nep tial tial a,ram tam zawk phei chuan lal neih ban sanin mipuite thlan sawrkarna an lo nei hlawm ta a.Amaherawh chu eng zingah ram tam tak chuan lal neih chu la ban san ve lo in an lal te a thu mai a lal (symbolic head) ni turin lal lalna an chhunzawm ta zel a ni.Tunah pawh British lal te phei chu an la dah ripui hle a.Constitutional head mai ni mahse mipuiin an la zahin an la ngaisang em em a ni.Lal nei ram rau rau ah pawh British Royal family te khu an ropui bik an ti thin.Kum 1981 a Prince Charles leh Lady Diana te in neih pawh kha khawvelah a tluk a ropui leh dangdai a awm lo tiin Fairy tale wedding an ti hial reng a ni.Norway lal fanu te,Spain lal fanu te pawhin pasal te an nei ve tho a,mahse British lal chhungkua ang em em a khawvelin a ngaihven kan hre ngai lo.British chu hman laiin ni tla seng lo a roreltu an lo nih thin vang kha a ni awm e.Tin,hmanlai atanga lal o nei ve thin tuna nei leh ta lo ram tam tak entir nan Greece,Serbia te an lo awm a,an ni pawh hian tun thleng hian an lal thisen kai leh lal thlah te kha an la dah chungnung hle thin.

Tunlaiin lal fanu tam tak leh lal thisen kai tam tak fanu an awm a.Anni pawh hian mi pangai nuna nun ve an chak thin a,khuahkhirhna leh in veng renga nun hi a ninawm tih chang an nei ve thin fo tih hriat a tha awm e.Lady Diana dam lai pawh khan British lal chhungkua up lutuk kha hrehawm a tih thin avangin in chei danglamin Royal Ascot hunah te hian an kal ve thin.Chutiang bawkin Monaco lalfanu te pahnih Princess Caroline leh Princess Stephanie te pawhin lal chhungkaw nun up lutuk hi an ning ve thin anih a rinawm,film ah te chang ve in Hollywood ah te an zu khawsa ve nawk nawk thin.Chuvang in kan lo awh ngawih ngawih ang nun hi an nei bik lo a ni tih kan hre awm e.

Tunlaia fashion leh lifestyle chi hrang hrang leh entertainment vela lar lal chhungkaw thisen kai,lal fanu te chanchin chu chhiar rawh le.

Victoria Crown Princess of Sweden

Princess Victoria hi 14 July 1977 khan Stockholm ah a piang a.A pa hi tuna Sweden lal ni mek King Carl Gustaf XVI a ni.A nu hi Silvia Sommerlath a ni thung.Victoria hian unau pahnih Prince Carl Phillip leh Princess Madeleine a nei a,unau in kawm ngeih tak an ni hlawm.Princess Victoria hian Duchess of Vastergotland nihna a nei bawk.

Victoria hi kum 1980 hma lam kha chuan Crown Princess a ni thei lo a.A chhan chu Sweden dan ah mipa chauhin lalthuthleng an luah theih vang a ni.Mahse kum 1980 khan he dan hmeichhia ten lal nihna an nei ve thei lo ang tih hi thlak a nih tak avangin a pa King Carl Gustaf XVI thih hunah lalnu la ni tur a ni.Crown Princess/Crown Prince tih awm zia chu lal thuthleng luah tu tur tihna a ni.

Sweden rama school tha ber berah te kalin leh Lalnu la ni mai tur anih avangin Sweden Parliament kalphung te zirin Yale University,USA ah pawh political science leh history a zir bawk.UNO ah te training neiin,Sweden Embassy,Washington DC ah pawh kum khat chhung foreign relations chungchang zirna a nei bawk.Tunah hian Princess Victoria hian Swedish Ministry of Foreign Affairs ah diplomatic programme zirin a awm mek.

A hun awl neih hian heng sakawr chung chuan te,music ngaihthlak te,painting te leh huan a kal vel nan a hmang thin.A bialpa hming chu Daniel Westling a ni.

Madeleine Princess of Sweden

Princess Madeleine hming pum hi a sei hle a.Madeleine Teresa Amelia Josephine tih a ni duah.Duchess of Halsingland leh Gastrikland nihna pek a ni.Princess Madeleine hi Drottninghlom Slott,Stockholm ah 10 June 1982 khan he khawvel eng hi a rawn hmu a.A nu leh pa chu sawi ngai lo in kan hre vek a,amah hi Crown Princess Victoria te unau pathum zinga naupang ber a ni.

Kum 2001 khan Londonah lehkha zir in a awm a.Dan lam pang pawh a zir tel a ni.UNICEF hnuaiah kum 2006 chhung khan training a nei a.Tunah University of Stockholm ah a zir mek.

Sakawr chung chuan,vur tleng,lam leh ransa ngaina mi tak a ni.Nula dang ang bawk a thian kawm nuam ti chi,party leh in tih hlimna hmun vela kal chhuah ching leh hirha ve tak a ni.

Ploypalin Jensen of Thailand

Ploypalin hi a nu Thailand lal fanu Princess Ubolratana a ni.A nu hian kum 1972 khan American mi Peter Ladd Jensen a nei a.13 February 1981 khan San Diego,USA ah a lo piang in khawvel eng a rawn hmu tan a ni.Ploypalin hian unau pahnih Bhumi leh Sirikitiya a nei a.A unaupa Bhumi phei chu kum 2004 khan kum 19 mi niin a thi nghe nghe.Hmun hrang hrangah awm kualin London ah te a cheng a.Thailand lal fanu ni mahse Thailandah tak hi chuan an cheng lem lo.Tunah hian USA ah awmin film engemaw zatah a in lan ve tawh a ni.Fashion chungchang duhtui tak a ni a,tunlai fashion designer lar tak tak Roberto Cavalli leh Isaac Mizrahi te hi a thawmhnaw hak duh zawng an ni.

Alexandra Princess of Luxembourg

Princess Alexandra Josephine Teresa Charlotte Marie Wilhemine hi 16 February 1991 khan Luxembourg ah khawvel eng hmu tanin a pa hi Luxembourg lal Grand Duke Henri a ni a,a nu hming chu Maria Teresa Mestre y Batista a ni.Amah hi an unau a hmeichhe awm chhun a ni a.Unau hlir mipa 4 a nei a ni.Tunah hian college kalin literature,history leh philosophy a zir ve mek.

A hunawl ah chuan tennis khelh hi nuam a ti ber a.Skiing lam chi hi nuam a ti hle bawk.Tawng chi hrang hrang French,English,German,Spanish leh Luxembourgish a thiam.Mi talented tak a ni.

Sheikha Maitha Bint Mohamed Al-Maktoum of Dubai

Hei chu Muslim lal fanu a ni.Sheikha hi lal fanu tihna (Princess) a ni.Khawvela lal fanu hausa ber pawl a ni.5 March 1980 khan Dubai ah lo piangin a pa UAE lal Emir Mohammad bin Rashid al-Maktoum of Dubai hian a duat hle a.A nu hi hriat chianna tak a awm lo thung.Morocco lam mi niin an ring.Muslim tih takah a pa hian nupui engemaw zat a neih a vangin unau a ngah hle a.A pa fa ringawt pawh hi amah tiamin 17 vel lai an ni.

Muslim hmeichhe dang ang lo takin a ropui zek a.An ram a taekwondo champion a ni.Gold medal leh medal dang pawh engemaw zat a la tawh.Kum 2006 a Asian Games ah pawh an ram aiawhin taekwondo ah a lo chhuak tawh bawk a.Tunah hian taekwondo bakah karate a tui chilh leh tawh.Arab hmeichhe zinga Sports Personality of the Year 2007 chu am hnenah hian hlan a ni bawk.

Raiyah Bint Hussein Princess of Jordan

Raiyah Bint Hussein hi Jordan lal King Hussein kum 1999 a thi ta fa nu kha a ni.A nu hming chu Elizabeth Najeeb Halaby a ni.9 February 1986 khan Amman khawpuiah a lo piang a.Amah hi a pa tarlam fa a ni tawh nghe nghe.

Princess Raiyah hian unau pian pui mipa 2 leh hmeichhe 1 a nei a.Tuna Jordan lal King Abdullah hi a pa fa hmasa ho an ni.Muslim hmeichhia ni mahse mi khawngaihna ngah tak niin,khawvel hmun danga MUslim hmeichhia te angin an kul muk ve tlut loh avangin he khawvel hi nuam an ti hle.Zin khaw thawng leh charity works lam ngaina tak a ni.

Lady Gabriella Windsor

Lady Grabiella Windsor hi lal fanu ni lo mahse British lal thisen kai a ni.23 April 1981 khan Paddington a St.Mary’s Hospitalah Prince Michael of Kent leh Marie Christine Baroness von Reibnitz te in karah khawvel eng a lo hmu ve a.Pianpui unau mipa pakhat Frederick a nei.

Lady Gabriella hian chanchinbu lam hi a tui em em a,journalist tha tak nih a tum nghe nghe a.London a chanchinbu lar ah te article te chhuah thin in thu leh hla lam ah a sang hle.A hla duh zawng chu Jeff Buckley hla a ni a.Pawn chhuah leh len lam vel te pawh a uar in party kal vel pawh nuam a ti thin hle.

Kum 15 mi a nih laiin an school ah ciggarette a lo zuk ruk avangin kar chhung school atanga suspend a tawrh phah a ni.Kum 2006 atang khan Aatish Taseer nen in zuiin in neih erawh chu an la in nei lo.

Beatrice Princess of York

England lalnu Queen Elizabeth II tu nu Princess Beatrice pawh hi Windsor thisen kai a ni.8 August 1988 khan Prince Andrew leh Sarah Ferguson te inkarah lo piangin he khawvel eng hi a rawn hmu ve tan a.A nu leh pa hi 1986 khan an in then tawh a ni.A pianpui unau hmeichhia Princess Eugenie a nei.An in kawm ngeih hle.

Princess Beatrice hi a tun lai ve hle a.Music pawh hi tun lai hla a ngaina hle.Tin,James Blunt hla pawh hi a duh ber pawl a ni.Zai leh lam ngaina mi tak niin an school ah pawh choir ah te a tel ve thin.TV serial Desperate Housewives leh the OC te hi a hmaih bik ngai lo a ni.

Princess Akishino Mako of Japan

Princess Mako hi 24 October 1991 khan Tokyo ah Prince Akishino leh Kiko Kawashima inkarah a lo piang a.Unau pianpui mipa pakhat Prince Hisahito leh hmeichhe pakhat Princess Kako a nei.Tunah hian Higher Secondary School a la kal mek.Japan mipuite chuan a nung chang a that em avangin an ngaina hle.

Charlotte Casiraghi of Monaco

Monaco ram hi ram dangdai tak niin ram te reuh te a ni.Khawvel mi hausa awm khawmna a ni.Monte Carlo khawpui lar em em pawh hi Monaco khawpui a ni.Monaco ah hian tax a awm loh avangin mi hausa ho an fuan khawm nasa hle.Khawvel mi hausa te chuan in an lei tlangpui thin.He Monte Carlo khawpui ah ngei hian 3 August 1986 khan Charlotte Casiraghi hi Stefano Casiraghi leh Princess Caroline of Monaco te inkarah khawvel eng a rawn hmu ve a.A nu Princess Caroline hi nu hlim thei tak leh in chei leh tle reuh uar tak a ni.Hollywood ah te pawh zu cheng ve zak zak thin a ni.

Charlotte Casiraghi nu leh pa te hi an in neih laiin kum 1990 khan a pa hian a thih san a ni.Sakawr chungchuan,piano tum leh thian kawm hi nuam a tih zawng a ni.Charlotte hi a ler ve zek a,ngaihzawng hi a thlak ve chhen niin an sawi.Tunah hian Alex Dullel nen an in zui mek.

Zara Phillips of England

He nu zet hi chu zei chikim a zei,hmeltha bawk si leh pian nalh bawk si a ni.Mi hlim thei tak leh a hun a mi puitling taka awm thiam a ni thung.15 May 1981 khan London St.Mary’s Hospital ah a piang a.A nu hi Queen Elizabeth fanu Anne Princess Royal a ni.A pa hi Mark Phillips a ni thung.Vanduai thlak takin a nu leh pa hi kum 1992 khan an in then a.A nu hian pasal dang Timothy Laurence nei lehin a pa hian Sandy Pflueger a nei ve thung.Pianpui unau mipa Peter a nei.

Zara Phillips hi sakawr chung chuan thiam professional a ni.Kum 2005 khan Horse Riding ah European Champion a n a,kum 2006 khan World Champion a ni thei bawk.

A mah hi fiamthu duh tak leh hlim thei tak a ni a.Mi kawm leh tih vel pawh a thiam a,a personality a tha a ni ti ila kan tisual lo ang.Hunawl hnawh khah nan music ngaihthlak leh gym a kal te a ching ve thin.Kum 2001 khan a bialpa Richard Johnson nen in neih si lo in an awm dun a.A hnuah Rugby player Mike Tindall nen an in kawp leh.Mizo nula te ang bawkin awm herh ve tep thin a ni a,a lei te a verh ve thul,mahse a la chhuak leh tawh.Kumin 2008 Beijing Olympics ah pawh khan a tel ve in,kum 2012 a London a Olympics turah pawh a in buatsaih dawn bawk.

Iman Bint Hussein Princess of Jordan

King Hussein of Jordan leh Elizabeth Najeeb Halaby te fanu niin 24 April 1983 khan khawvel eng a hmu tan a.A nau hming chu Princess Raiyah a ni.Jordan lal fanu ni mahse USA ah a cheng tam hle a,tunah pawh USA ah chengin zirna lam ah a la kal.Muslim hmeichhia ni mahse designer wear ngaisang tak a ni a.Chanel leh DKNY hi a ngaina hle.Sakawr chung chuan a thiam hle bawk.

Marie Astrid Princess von und zu Liechtenstein

Countess of Rietberg Princess Marie Astrid hi 26 June 1987 khan Brussels,Belgium ah a lo piang a.Europe khawmual puia ram te tak te Liechtenstein ram lal fanu a ni.A pa hming chu Nikoluas Prince von und Liechtenstein a ni a,a nu hming chu Margaretha Princess of Luxembourg a ni.Princess Marie Astrid chu Luxembourg lal fanu leh Liechtenstein lal fapa te fa a nih chu.Ram pahnih lal fa te ve ve fa ni.Unau pian pui Josef Emanuel leh Maria Anunciata a nei.

Eugenie Princess of York

Prince Andrew leh Sarah Ferguson te fanu naupang zawk a ni.Queen Elizabeth II tunu a ni.23 March 1990 khan Portland Hospital,Londonah a liang a.Tunah hian college hi Marlborough College,Wiltshire ah a kal mek.Lady Diana fate nen pawh an in kawm ngeih hle.

Kan sawi tawh angin khawvela lal fanu emaw lal thisen kai fanu te hi mipui hian an ngaih ven vek kher lo a,khawvelin an ngaih ven leh an hriat lar te chanchin tawi chu an ni e.A chunga kan sawi lal nula khi an mahni tawkah kei ka ni in ti thei thiau an ni.Amaherawh chu an theih ang tawk tawk in hna an thawk ve nasa tih hriat tel a tha awm e.Sweden lal nu la ni mai tur Victoria pawh Sweden Ministry pakhat hnuaiah tunah hian a in hlawh mek a ni.

KHAWVEL A LAL FAPA LANGSAR ZUAL TE

Khawvelah issue hmasa a kan sawi tawh angin lal hrang hrang ram hrang hrangah an la awm a.Tun tumah hian heng lal hrang hrangte zinga lalfa lar zual leh tun lai nula ho in an at chilh rawn leh ‘date’ an chak ho lal fapa leh lal thisen kai (royal family) te chanchin tlem kan rawn tarlang dawn a ni.Thenkhat hi chu Mizo hmeichhia te pawhin an hriat lar em em te an awm laiin Mizoram a an chanchin kan hriat lar vak loh te pawh an awm.Awle,lal fapa hmeichhia tena an lo hi sap ve thin chu chhiar rawh le.

William Prince of Wales

Prince William hi Prince Charles leh Lady Diana te in karah 21 June 1982 khan St.Mary’s Hospital,Paddington,London ah a lo piang a.Unau mipa pakhat Prince Harry a nei bawk.

Prince William hian a nu Lady Diana a chhun hle a.A nuih danah te,a hawi her leh a sam thlengin Lady Diana a chhun avangin a pa Prince Charles pawh a lawm vak lo niin an sawi.Prince William school luhna hmasa ber hi kum 1985 ah Mrs.Mynor Nursery School ah a lut a.Chumi hnuah school hrang hrang ah lut kualin khawvela school hmingthang ber zinga an sawi Eton College ah pawh a zir a ni.Cambridge A Level hi pass in heng subject geography,biology,history of art te a zir thin.Kum 2001-2005 thleng khan St.Andrews University,Scotland ah zirin MA (Geography) a pass a ni.Hemi hnu hian Hongkong & Sanghai Banking Corporation ah te thawk ve in eizawnna bul a tan ve a.Amaherawh chu an ram dan ah lal fapa anih avangin sipai lam training tura tirh a ni leh a,hetah hian Royal Military Academy,Sandhurst ah a awm deuh chawt a.Hemi hmunah Second Lieutenent in the Household Cavalry Blues & Royals nihna an pe a ni.

Amah hian a nu Princess Diana kha a chhun em em kan tih tawh kha,a nu Diana kha mi zak zum tak a nih avangin ‘Shy Di’ an ti thin.Chutiang bawkin Prince William hi a zak zum hle a.A nau Harry aiin a zak zumin mi biang biakm pawh a thiam lo zawk a ni.

Tunlai thalaite ang bawkin computer hi a thiam hle a.Aston Villa fan ruh tak a ni bawk.A hunawl ah chuan tui hleuh te,vur tleng te,football leh rugby khelh bakah tennis te a tuiin a khel thin.Amah hi Ludgrove School rugby teamah a tel nghe nghe.Tin,music hi a ngaina em em a,techno music bakah Spice Girls,All Saints,Oasis leh Savage Garden te hi a duh zual te an ni.

Amah hi feet 6 leh inches 3 laia sang a ni a.Hmeltha tak leh pian thiam tak a ni.Radio DJ ah te pawh tang tawhin leh inhlawh nan toilets te pawh a lo ti fai ve pur pur tawh thin.Kum 2003 atang khan a ruk deuhin a bialnu Kate Middleton nen an in zui a,a hnu ah khawvel hriat a lo ni ta a.Mahse kum 2007 khan an in ban a,tunah hian an inkawp leh tawh niin an sawi.

Victor Magnuson

Victor Magnuson hi 10 September 1980 khan Stockholm ah a piang a.A nu hming chu Princess Christina of Sweden a ni.Unau mipa pahnih Oskar leh Gustaf a nei.Sweden lal fanu a fapa ni mah se ei zawnna lam ah chuan sang tak a melh bik lo a,insurance agent hna te pawh a lo thawk ve thin.

Sebastien Prince of Luxembourg

Prince Sebastien hi 16 April 1992 khan Maria Theresa Mestre y Batista leh Luxembourg lal Grand Duke Henri te inkarah khawvel eng a rawn hmu ve a.;Unau mipa 3 leh hmeichhia pakhat a nei.Tennis khelh leh vur tleng hi nuam a ti hle.

Albert Prince von Thurn und Taxis

Jonnes Prince von Thurn und Taxis leh Gloria Countess von Schonburg-Glauchau te inkarah 24 June 1983 khan he khawvel eng hi a rawn hmu ve a.An chhungkua hi chhungkaw hausa tak,hman laia an lal nihna atanga ro chun tam tak hausakna an la neih vangin an lar vet vet hle.Europe a tlangval ‘luck’ ber nihna a neih phah.Unau hmeichhia 2 a nei a,an unau hi Pathian tih mi tak an ni a,tawngtai te hi an uar hle.

Prince Albert hian motor racing hi a ngaina hle a,amah ngei pawh hi racing in tih siaknaah a tel ve fo a ni.Kum 2007 a Forbes magazine in billionaire zinga naupang ber pawlah a puang.

Filip Prince of Yugoslavia & Serbia

Crown Prince Aleksander II of Yugoslavia & Serbia leh Maria da Gloria Princess of Orleans-Braganza te in karah 15 January 1982 khan a lo piang a.Hman lai Yugoslavia ram lal thin niin tunlai erawh chuan an lalna hi paih a nih tawh avangin hmun hrang hrangah an cheng kual thin.Heti chung hian hman lai a lal an nihna leh hausakna kha an la chhawm avangin an hausa hle.

Kum 2000 khan a graduate a,a subject te chu Spanish,geography,government & politics te an ni.Politics lamah a tui hle.Amah hi tunlai thalai te ang bawk in len vah leh party te a uar hle a.A hunawl neih hlekah chuan night club ah a kal regular thin hle.

Philippos Prince of Greece & Denmark

King Constantine II of Greece leh Anne Marie Princess of Denmark te in karah 26 April 1986 khan St.Mary’s Hospital,Paddington,London ah a lo piang a.A pa hi Greece ram lal hlui a ni.A nu hi Denmark lal chhungkaw fanu a ni thung.Unau mipa pahnih leh hmeichhia pahnih a nei.

Zirna lamah chuan Hellenic College of London ah kum 1992 atanga kum 2002 ah a kal a.GCSE (Class XII) hi United World College,New Mexico,USA ah a zo a.Georgetown University,Washington ah foreign relations a zir mek bawk.

English football club zingah Arsenal a duh ber a.Greek football club zingah Panathinaikos a tan ber bawk.

Leka Prince of Albania

Prince Leka hi Albania ram lal fapa a ni.Tunah erawh chuan Albania ram hian lal kha an ban tawh avangin Prince Leka te chhung pawh hi hmun hrang hrangah an awm kual thin.Tunah hian S.Africa ah an awm mek.

Prince Leka hi 26 March 1982 khan King Leka I of Albania leh sap nu Susan Cullen-Ward te in karah a piang a.St.Peter’s College,South Africa ah te,Royal Military College,Sundhurst ah te lehkha a zir thin.

Harry Prince of Wales

St.Mary’s Hospital,Paddington,London ah Prince Harry hi Prince Charles leh Lady Diana te in karah 15 Sept 1984 khan a lo piang a.A u hi Prince William a ni.

Football club zingah chuan Arsenal a tan bon top a ni ber.Action film hi a ngaina hle bawk.polo te,rugby khelh te in a hunawl a hnawh khat thin.Kum 2004 atang khan a bialnu Zimbabwean Chelsea Davy ten an la in zui.

Felix Prince of Luxembourg

Luxembourg la Grand Duke Henri leh a nupui Maria Teresa Mestre y Batista te in karah 3 June 1984 khan a lo piang a.Unau mipa pathum leh hmeichhe pakhat a nei a ni.Hmun hrang hrangah lehkha zir a awm kualin Prince William leh Prince Harry te nen pawh an zir ho tawh nghe nghe a ni.

Amah hi mi fel tak,mi khawngaihna ngah tak leh hlim thei tak a ni a.Mipuiin an ngaina hle.Tunah hian Swiss company pakhat ah thawkin cultural events te a huai hawt thin.

Carl Phillip Prince of Sweden

Prince Carl Phillip hi King Carl Gustav XVI of Sweden leh Silvia Sommerlath te fapa neih chhun niin 13 May 1979 khan a lo piang a.Hmun hrang hranga lehkha a zir hnuin military training te a nei a.Tunah ah hian National Geographic Society,Washington,USA ah a zir pahin a thawk mek.

Motor racing lam hi a tui em em a.Amah pawh hian hetiang racing licence hi neiin a tlan ve fo thin.Heng bakah hian football,tennis,swimming te a tui hle.Tunah hian Emma Pernald nen an in ngai zawng mek.

Lord Frederick Windsor

Prince Michael of Kent leh Marie Christine Baroness of Reibnitz te inkarah 6 April 1979 khan a lo piang a.Ludgrove ah te school kalin leh khawvel school hmingthang ber pawl Eton College ah te a zir zawm bawk.Amah hian film lam a tui em em a,tunah pawh hian film lam a buaipui nasa hle.Cannes Film Festival ah pawh music leh film review tu ah te a tang thin.

Piano tum a thiam hle a.A music ngainat zawng chu Radiohead te,Neil Young,U2 leh Davis Bowie te an ni.English football club ah chuam Manchester United a tan rum rut ringawt mai a ni.

Amah hi a hmel te a lo chhe lo bawk a,modelling lamah te a kal ve zeuh zeuh thin a.Heng thawmhnaw Tomasz Starzewski leh Burberry thawmhnaw hi a fak ve thin a ni.

Amedeo Prince of Belgium Archduke of Austria Este

Prince Amedeo hi Belgium lal fanu Princess Astrid leh hman lai Austria lal chhungkaw fapa Lorenz Archduke of Austria Este te fapa a niin 21 February 1986 khan Belgium ah a lo piang a.Nau mipa pakhat leh unau hmeichhia 3 a nei a ni.

Saint Jan Berchmans College,Brussels ah te,Seven Oaks College,Kent,England ah te,Royal Military Academy of Belgium ah te lehkha a zir hnu in June 2008 khan London School of Economics atangin Masters a zo.Mi lehkha thiam thei takm leh ram leh hnam vei mi tak a ni.Politics leh sawrkar in rel bawl dan chungchang zir hi nuam a ti hle.

Rugby hi a in fiamna ngainat ber a ni a.Chubakah chuan tlan hi nuam a ti hle.Kumin New York Marathon race ah pawh khan a tel ve nghe nghe.

Heng bakah hian khawvelah lal fapa naupang tak tak an la tam hle a.A chunga kan sawi tak te khi tunlai khawvelin ,a bik takin hmeichhia tena an duh zual bik kan rawn tarlang a ni.

Saturday, October 18, 2008

MIZO HMEICHHIA LEH POLITICS:KHAWVEL RAM DANG TE EN IN.

Khawvel ram a thang chho zel a,chutiang zelin a chhunga cheng mihring pawh kan nun dan leh kan ngaihtuahna te thang chho in chona (challenge) neih belh zel kan duh thin.Hetianga challenge duh zingah kan Mizo hmeichhia te an rawn lang chho ve zel a.Kawng tam takah Mizo hmeichhia te chu keini mipa zawk te hian kan tluk lo hle tawh a tih theih awm.Kum tin deuh thaw Matric (HSLC0 leh Higher Secondary (HSSLC) result te,Technical Entrance result te kan thlir chuan hmeichhia te an chungnung hle a ni tih kan hre awm e.Heti rual hian hmeichhia te taimakna leh rinawmna chuan hna hrang hrangah pawh Mizo mipa te chungah awm tir in MCS exam hnuhnung bera topper leh pahnihna pawh hmeichhia an ni.Kum 2007 a UPSC in Civil Service Exam a buatsaih a result a chhuah ah pawh Mizo hmeichhia chu Mizo mipa te chuan kan tluk leh lo ta.Kum 2001 UPSC Civil Service a India ram puma Rank 35 pawh hmeichhia bawk.Kum 2004 a Mizo UPSC Civil Service a tling awm chhun pawh hmeichhia niin Mizo hmeichhia ,Mizorama cheng zinga IFS awm chhun a ni.Tin,office leh nitin ei zawnna bazar a dawr nghah leh thil dang tam takah hmeichhia te chu a tam zawk leh peih rei peih an ni ta.Hei lo pawh hi sawi tur tam tak a awm.Chuvangin hmeichhia te hian Mizo society min luah hneh tawh em em a ni a tih theih awm e.Kan thianpa pakhat chuan Mizo mipa ho hi chu kan in la pa lutuk a,hna pawh hi officer chin deuh lo chu kan exam peih lo,mahse a tling tam zawk leh a tawpa tling tluan zawk te hi chu hmeichhia bawk an ni a ti.Kum tinin UPSC Civil Service Preliminary Exam hi Govt.Higher Secondary School ah ka veng ziah a,mipa hi a tam zawk an ni zel ,mahse SSC in eng eng emaw Matric level leh Graduate level exam,officer hna ni lo exam a buatsaih hi chuan hmeichhia hi an tam zawk fo thin a ti.Chuvangin Mizo mipa te hi engmah ni mang si lo hian tum kan nei sang ve ngawt a ng thin hle niin a lang.Vision nei tha leh suangtuah thiam,mahse a taka chan tir tur a chakna (strength) nei leh si lo ang ber a ni a ti.

Eng pawh chu ni se Mizo society leh keini Mizo mipa te hian mipa leh hmeichhia inthliarna (gender discrimination) kan neih lo vang in kan Mizo hmeichhia te pawhin an duh tawk in society ah chanvo an neih phah a ni ti ila ka sawi sual tam awm lo e.Hetia Mizo hmeichhia te an thang chakin Mizo mipa te min awp bet tan kan tih lai mek hian ram rorelna erawh chuan Mizo hmeichhia ten sul hnu an la nei tlem hle a tih theih awm e.Kum sawm hnih kum sawm thum vel kal taah khan Mizo hmeichhe MLA te lo neiin State kan nih tum pawh khan hmeichhe Minister hmasa ber chu kan lo nei tawh a.Tunah kum 20 a kal leh ta mek a.Hmeichhe hmel hi a lang ta lo hle.Mizoram Assembly Election hnuhnung ber khan party thenkhat chuan hmeichhe candidate te pawh an siam ngei a,amaherawh chu an tling zo ta hlawm lo a ni.Eng pawh chu ni se,hmeichhia ten eng tik ah emaw chuan MLA/Minister chu an nei leh ngei turah i ngai ang.

Tun hma a kan la hmelhriat ngai loh chuan tun hnai mai khan hmeichhe pawl pakhat dinthar a ni a.Women Welfare Front tiin an in vuah a.Tun in thlan lo awm turah hian hmeichhe MLA neih ve ngei tha an tih thu an sawi a.MHIP te nena thawk ho in ruahmanna an neih tur thu pawh sawiin,beiseina sang tak an neih thu an sawi lang nghe nghe.An hruaitute chuan hmeichhe MLA neih an duhna chhan chu hmeichhe dinhmun chawi kan an duh vang a nih bak ah ram leh hnam hliam ti dam tur hian hmeichhe kut nem a ngai a ni tiin a sawi a.Hmeichhia te hi dam lo enkawl ah kan tha ber a,tin,khawvel ram hrang hrang kan thlirin hmeichhia te an tling tawk a ni tih kan hriat avangin kan society a rahbeh kan nihna hi kan ti bo dawn a ni tiin an hruaitu te chuan an sawi a ni.

Heti lai hian MHIP chuan kumin kum tawpa inthlan pui lo awm turah party tin te hmeichhe candidate siam turin an duh thu an sawi bawk a.MHIP Gen.Hqrs President Pi Rozami chuan Saitual Block MHIP Conference a thu a sawi naah pawh hmeichhia te hi ram rorelna ah kan thut a hun ve tawh a ni tiin eng party pawhin hmeichhe candidate siam se MHIP te chuan hmeichhia chu i vote vek ang u tiin hmeichhia te a sawm a.Pi Rozami chuan hmeichhe candidate siam chungchangah hian party awn bik leh tan bik an neih loh thu sawiin hmeichhia hrim hrim kha MLA atana an duh thu a sawi tel bawk.

Hmeichhia te hi an pawimawh hle reng a.India ram ngeiah pawh hmeichhe zingah politician tha tak tak leh ropui tak tak an awm tih kan hre vek a.Indira Gandhi pawh hmeichhe awm nem ni mah se kum 1971 a West Pakistan leh East Pakistan (Bangladesh) indo tum pawh a Pakistan hnehtu kha a ni.India ram mai pawh ni lo khawvel hmeichhe ro rum zingah a tel kum khua tawh dawn a ni.Tin,a monu Sonia Gandhi te pawh Lok Sabha inthlan ah hnehna changin khawvel hmeichhe thil ti thei ber zingah a tel a.India rama Chief Minister zingah pawh hmeichhia te an lo duai lo in mipa te tih ang an ti thei ve a ni tih Jayalalithaa leh Mayawati ten an lan tir cham chi bawk.Chuvangin hmeichhia te hi an hniam bik lo hle a tih theih.

Khawvel ram zau zawk kan thlir chuan khawvel ram tam takah hmeichhe rorelna tha tak tak kan hmu a.Mipa te pawhin a an chung en Hillary Clinton te,Condoleeza Rice te,Angela Merkel te leh Israel Prime Minister thar Tzipi Livni te pawhin mipa tih theih ram rorelna ken kawh leh hruai hna chu hneh takin an keng kawh thei a ni.A bik takin Nordic countries kan tih mai Iceland,Denmark,Norway,Sweden leh Finland ram ah te hian hmeichhia leh mipa te ram rorel naah an in tluk tlang hle a.Regional average zawnga lak pawhin Nordic Countries ah hian za zela 40 % chu hmeichhia te MP an ni.

Kum 1915 daih tawhah khan Iceland ram a hmeichhia te chuan vote lo nei tawhin Parliament member ah te pawh an lo ding thei daih tawh a ni.Kum 2003 election ah chuan Iceland Parliament Althing a seat 63 awmah hmeichhia ten seat 21 an chang a,za zela 33.3 % a ni.Mawi tawk tak chu a ni e.

Kum 2005 a Denmark Parliament member za zela 38% chu hmeichhia an ni a.Minister 19 zinga 5 chu hmeichhia an ni bawk.Heti chung hian Danish politic ah hmeichhia ten representatives kan la nei tlem tiin an iak an iak ve tho nia !.

Norway ah ve thung chuan englai pawhin ti mai ila,hmeichhe dinhmun,politically in a tha viau niin a zir mi te chuan an sawi a.Kum 1980 chho vel khan Norway Parliament (Storting) a member za zel a 15% te chauh chu hmeichhia an ni a.Tun hnaiah erawh chuan za zela 40% a ni hawlh zel a.Norway hmeichhia te pawh an lawm viau ta ve ang.Kum 1986 a hmeichhia Gro Harlem Brundtland Prime Minister a nih khan hmeichhe tam tak Minister a atan a siam a,kha mi hnu atang khan tun thleng hian Norway politics ah hmeichhia te dinhmun hi a tha chho ta zel niin a lang.Kum 2005 election ah MP 169 zinga MP 64 chu hmeichhia an ni.Za zela chhut in 38 % a ni.


Sweden ram pawhin an hmeichhia te an duat thiam in an dah chungnung hle niin a lang.Kum 2002 a Sweden Parliament a member awm zawng zawng za zel a 45 % chu hmeichhia an ni.Kum 2002 a hmeichhe MP ngah ber ram pahnihna an ni.Mak deuh mai chu kum 2002 khan khawvela hmeichhe MP ngah ber chu Rwanda (Africa) zu ni daih a!.MP za zela 48.8% chu hmeichhia zu ni a!.Sweden a MP seat 349 zingah hmeichhia ten 158 an hauh nia.Tam tak a ni.Cabinet Minister ah pawh 22 zingah hmeichhia 10 an tel.Sweden rama hmeichhia ten politics a pawimawhna an neih na chhan ni a lang chu kum 1972 a Liberal Party leh Social Democrats Party ten Swedish hmeichhia te hmeichhe pawimawhna nasa taka an tlangau pui vang leh hmeichhia ten ram rorelna ah tih theih kan nei ve a ni tih an campaign au hla atan an hman vang a ni.Kum 1972 hma chuan Sweden MP za zela 14% chauh hmeichhe MP an ni.Kum 1980 hnu phei chuan za zela 30 % aia hniamin a tla ngai tawh lo reng reng a ni.Kum 2006 Sweden election a political parties te au hla ber chu “every second seat for woman” tih a ni a,hmeichhe dinhmun chu tha duh viau ang le.

Finland hian kum 1906 daih tawh khan hmeichhia ten ram roreltu thlannaah vote an lo thlak thei tawh a.Hemi tumah hian MP 200 zinga MP 19 lai chu hmeichhia an lo ni daih tawh a ni.Hetianga Finland ramin hmeichhia te a duat em avangin kum 1991 election ah chuan MP 200 atangin MP 77 chu hmeichhia an lo ni der ta mai a.Kum 2003 ah pawh hmeichhe MP 75 lai an tling leh nghe nghe a ni.Kum 2003 a sawrkar siam pawhin Minister 17 zingah hmeichhe 8 an dah tel bawk.

Hmeichhe dah pawimawhna apiangah ram a changkang ni berin a lang.Tuna kan sawi mek Nordic Countries ho pawh hi khawvel a ram hausa leh kum khat chhung sum lak luh tamna ber thiau an ni a.An standard of living pawh a sang hle.Transparency International in parameter hrang hrang a siam a ,a tehna ah pawh Corruption tlem ber na ram an ni.

Awle,tunah chuan kan thupui lo deuh ah lut in,khawvela hmeichhe ram hruaitu-Presidents,Prime Ministers leh Governor-General htrang hrangte kan hriatna ti zau tu ah i lo en teh ang.

HMEICHHE PRESIDENT TE:

1.Maria Estela ‘Isabel’ Martinez de Peron:Khawvel hmeichhe zinga President hmasa ber a ni.1 July 1974 atanga 24 March 1976 chhung Argentina President nihna a chelh.A pasal Juan Domingo Peron hi Argentina President niin a ni hi Vice President a ni a,a pasal kum 1974 a thih a vangin a pasal hmun hi a luah ta a ni.Kum 1976 khan sipaiin sawrkarna an chhuh sak.

2.Lydia Gueiler Tejada:Kum 1979-1980 chhung President nihna Bolivia ramah chelih sipai in a sawrkarna an hneh chhuh.

3.Vigdis Finnbogadottir:Kum 1980 atanga kum 1996 thleng Iceland ram President nihna a chelh.Europe a hmeichhe President hmasa ber a ni a,mipui ten an thlan tlin ngat hmeichhe President hmasa ber a nih bak ah hmeichhe zinga President nihna chelh rei ber a ni.

4.Maria Lea Pedini-Angelini:Kum 1981 khan San Marino rama rorel tu in kum khat vel nihna a chelh.

5.Agatha Barbara:Europe a hmeicche President nihna chelh hmasa ber dawttu a ni.Kum 1982-1987 thleng Malta President nihna a chelh.

6.Gloriana Ranochhini :San Marino ram rorelna kum 1984 atanga kum 1989 thleng a chelh.

7.CarmenPareira:Africa khawmual puia ram pakhat Guinea Bissau ramah President nihna rei lo te a chelh.

8.Corazon Aquino:Asia rama hmeichhe President hmasa ber a ni.Kum 1986 atanga kum 1992 thleng Phillipines President a ni.

9.Ertha Pascal Trouillot:Kum khat chhung Haiti President nihna a chelh a.Mi hang hmeichhe zinga President hmasa ber a ni.

10.Sabine Bergmann-Polh:Communist East Germany a Head of State a ni.Eastern Europe Communist ram zinga hmeichhe hruaitu awm chhun a ni.

11.Violetta Barrios de Chamorro:Kum 1990-1997 thleng Nicaragua President a ni.Nicaragua ram civil war avanga tla chhe tawh tungdingtu pawimawh tak a ni.A tum ang erawh chuan ram a khai chhuak ta lem lo.

12.Mary Robinson:Kum 1990-1997 chhunga Ireland President a ni.President atanga a ban hnu in UN High Commissioner for Human Rights a ni.Hmeichhe hming tha tak a ni.

13.Edda Ceccoli:Kum khat chhung San Marino President nihna a chelh.Kum 1991-1992.

14.Patricia Busignani:President of San Marino.Kum 1993.

15.Silvie Kinigi:Africa ram buai tak Burundi ah President niin a hnu sah Prime Minister a ni.

16.Chandrika Kumaratunga:Kum 1994-2005 thleng Sri Lanka President nihna a chelh a.Hmeichhe tum ruh leh huai sar tak a ni.Sri Lanka political family an tih theih awm e.A nu Srimavo Bandaranaike pawh khawvel hmeichhe Prime Minister hmasa ber a ni.Chandrika pa Solomon hi Sri Lanka Prime Minister anih laiin kah hlum a ni a.Tin,a pasal Vijay pawh kah hlum a ni bawk.

17.Ruth Perry:Africa rama hmeichhe ram hruaitu hmasa ber a ni.Kum 1996-1997 chhung khan Liberia ram President nihna a chelh.

18.Rosalia Arteaga Serrano:Ecuador ram ah Caretaker President niin ni rei te chhung President nihna a chelh.

19.Mary MacAleese:Kum 1997 atang khan tun thlengin Ireland ram President a ni.

20.Janet Jagan:Kum 1997-1999 chhung Guyana ram President nihna a pasal a thih thut avangin a chelh.

21.Ruth Dreifuss:Switzerland ram hmeichhe President hmasa ber a ni.Tun hma chuan mipa hlir hi President term kum khat atan an tling char char thin a,kum 1999 atana President tur a thlan a ni.

22.Rosa Zaferrani:San Marino ram President tura thlan vawi hnih awm chhun a ni.Kumin 1 Oct 2008 khan a term a tawp.

23.Vaira Vike-Freiberga:Soviet Union atanga in dang ram zinga hmeichhe President hmasa ber a ni.Kum 1999 leh kum 2004 election khan Latvia President turin a chak ve ve a ni.Nikum July 2007 khan a term a tawp ve ta.

24.Mireya Elisa Moscoso de Arias:Panama ram hmeichhe President hmasa ber a ni.Kum 1999-2004 thleng office a luah.A pasal pawh hi Panama ram President hlui Arnulfo Arias Madrid a ni.

25.Tarja Kaarina Halonen:Kum 1943 ah a piang a.Kum 2000 atang khan Finland ram President a la ni char char a ni.

26.Maria Domenica Michelotti:San Marino President niin kum 2000 chhung President a ni ang.

27.Pratiba Patil:India ram hmeichhe President hmasa ber a ni.A mah hi politician hlun niin Maharashtra ah pawh nihna pawimawh tak tak a lo chel tawh bawk.

28.Christina Fernandez de Kirchner:Kum 2007 Dec 10 atanga tun thlengin Argentina ram President a la ni.

29.Megawati Sukarnoputri:Indonesia President thin a ni.Kum 2001-2004 thleng office a luah.Indonesia President hlui Sukarno fanu a ni.

30.Nino Burzhanadze:Georgia ram President nihna interim a chelhtu niin vawi hnih kum 2003-2004 leh kum 2008 kum tir kha a chelh.

31.Ellen Johnson-Sirleaf:Kum 2006 January thla atang khan Liberia ram President nihna a chelh.

32.Michelle Bachelet Jeria:Chile ram Presideny nihna 11 March 2006 khan a chelh.Kum 1972 chho vela Chile ram Dictator Augusto Pinochet khan nasa takin an chhungkua a nghaisa.

33.Micheline Calmy-Rey:Switzerland ah kum khat chhung atana President atana thlan a ni.20067 chhung office a luah.

HMEICHHE PRIME MINISTERS

1.Srimavo Bandaranaike:Khawvel hmeichhe Prime Minister hmasa ber a ni.Sri Lanka Prime Minister vawi thum kum 1960-1965,kum 1970-1977 leh kum 1994-2000 thleng Prime Minister a ni bawk.A pasal Solomon hi Prime Minister a nih laiin kum 1959 ah kahhlum a ni.Tin,a fanu Chandrika pawh hi Sri Lanka President a ni tawh bawk.

2.Indira Gandhi:India ram ah vawi hnih Prime Minister a ni tawh.Kum 1966-1977 leh kum 1980-1984 chhung a Prime Minister bawk.Kum 1984 ah a Sikh bodyguard ten a kap hlum.A pa Jawahar Lal Nehru chu India ram Prime Minister hmasa ber a ni a.A fapa Rajiv Gandhi pawh Prime Minister a ni bawk.

3.Golda Meir:Israel hmeichhe Prime Minister hmasa ber a ni.Zionist ruh tak,Israel independence na tur a thawk hlawk ber te zing a mi a ni.

4.Elisabeth Domitien:Kum 1975-1976 chhunga Central African Republic a Prime Minister a ni.Africa ram a hmeichhe Prime Minister hmasa ber a ni.

5.Margaret Thatcher:Europe a hmeichhe Prime Minister hmasa ber a ni.Hmeichhe ropui tak niin Argentina nena Falkland Islands in chuh naah pawh hnehna changtu a ni.Kum 1979-1990 thleng Prime Minister nihna a chelh.

6.Maria de Lourdes Pintasilgo:Kum 1979-180 chhung rei lo te chhung Portugal Prime Minister a ni.

7.Mary Eugenia Charles:Kum 1980-1995 chhunga Dominica ram Prime Minister a ni.

8.Gro Harlem Brundtland:Norway ram ah vawi thum lai Prime Minister nihna chelh thei tu a ni.Environment lam ngaih sak tu tak niin,khawvel ram rethei zawk te tanpuina kawnga hma la tu ber hruaitu a ni.Tunah hian World Health Organisation ah Director General a ni.

9.Milka Planic:Kum 1982-1986 chhunga Yugoslavia ram Prime Minister a ni.Communist ram a hmeichhe Prime Minister hmasa ber a ni.

10.Benazir Bhutto:Pakistan President leh Prime Minister hlui ZA Bhutto fanu a ni.Amah hi Pakistan Prime Minister ah tum hnih kum 1988-1990 leh kum 1993-1996 a chelh a ni.Naupang tein Prime Minister niin Muslim hmeichhe zinga Prime Minister hmasa ber a ni.Kumin kum tir khan kah hlum a ni.

11.Kazimera Danute Prunskinie:Kum 1991-1992 chhung Lithuania ram Prime Minister a ni.

12.Khaleda Zia:Kum 1991-1996 chhung Bangladesh Prime Minister nihna a chelh a.Tin,2001-2006 chhung a chelh leh.Bangladesh Dictator Ziaur Rahman nupui a ni.

13.Edith Cressen:Kum 1991-1992 chhunga a France ram President atana lak luh a ni.

14.Hanna Suchoka:Kum 1992-1993 chhunga Poland Prime Minister nihna a chelh.

15.Kim Campbell:Kum 1993 kum a rei lo te chhunga Canada ram Prime Minister nihna chelh tu a ni.North America khawmual puia hmeichhe Prime Minister hmasa ber a ni.

16.Tansu Ciller:Kum 1993-1996 chhunga Turkey ram Prime Minister a ni.Khawvel Muslim ram zinga hmeichhe Prime Minister leh President zinga tlem te awm chhun a ni.

17.Angathe Uwilingiyimana:Rwanda Prime Minister nihna 1993-1994 chhungin a chelh.A rorel chhung hian Rwanda rama hnam lian pahnih Hutu leh Tutsi in beih nasat lai niin vanduai thlak takin hel ho in an that a ta a ni.Khawvel hmeichhe roreltu zinga helho thah hmasak ber a ni.

18.Chandika Kumaratunga:Sri Lanka President leh Prime Minister nihna vawi engmaw zat lo chelh tawh tu a ni.Nu rothap leh rum tak a ni.

19.Reneta Indzhova:Bulgaria Prime Minister nihna kum 1994-1995 chhung a chelh.

20.Claudette Warleig:Haiti Prime MInister nihna kum 1995-1996 chhung a chelh.

21.Sheik Hasina Wajed:Kum 1996-2001 chhunga Bangladesh Prime Minister a ni.Bangladesh independent hmuh puite leh Bangladesh Prime Minister hmasa ber Sheik Mujibur Rahman fanu a ni.

22.Jenny Shipley:Kum 1997-1999 chhung New Zealand Prime Minister nihna chelh tu a ni.South Pacific a hmeichhe Prime Minister hmasa ber a ni.

23.Irena degutiene:Lithuania Prime Minister vawi hnih lai a ni tawh a.Amaherawh chu a hna a chelh chhung hi rei lo te te niin kum hnih khat chauh a chelh thin a ni.

24.Nyam Osoryn Tuyaa:Mongolia Prime Minister nihna kum 1999 chhung khan hun rei lo te chhung a chelh.

25.Helen Clark:New Zealand Prime Minister nihna chelh mek tu a ni.

26.Mame Madior Boye:Kum 2001-2002 chhunga Senegal ram Prime Minister nihna hun rei lo te chhung a chelh.

27.Chang Sang:South Korea ram Acting Prime Minister hun rei lo te chhung a chelh.

28.Anneli Tuulikki Jaateenmaki:Finland ram hmeichhe Prime Minister hmasa ber a ni.

29.Beatrice Merino Lucero:Kum 2003 khan thla ruk chhung atan Peru ram Prime Minister nihna a chelh.

30.Luisa Dias Diogo:Kum 2004 atang khan tun thlengin Mozambique Prime Minister nihna a chelh a ni.

31.Yulia Tymoshenko:Ukraine Prime Minister nihna chelh mek tu a ni.

32.Maria do Carmo Silveira:Kum 2005-2006 chhung khan Sao Tome and Principe Prime Minister nihna a chelh.

33.Angela Markel:Germany ram hmeichhe hruaitu lar tak a ni.Kum 2005 atang khan Germany ram Chancellor (Prime Minister) nihna a chelh.

34.Portia Simpson Miller:Jamaica ram Prime Minister nihna kum 2006-2007 chhung a chelh.

35.Han Myung Sook:Prime Minister of South Korea nihna 2006-2007 chhung a chelh.

36.Zinaida Greceanli:Kum 2008 March thla atang khan Moldova Prime Minister nihna a chelh.

37.Michele Pierre-Louis:Haiti Prime Minister nihna Sept 2008 atang khan a chelh.

Awle a chunga ram hrang hrang kan ziah lan atang khian hmeichhe dinhmun awm ang chu kan hre vek awm e.Hmeichhia te politics an zuan luh tamna hi ram changkang a ni kher lo tih pawh kan hmu vek ang.Kum 2002 kumah pawh Rwanda ram ah chuan hmeichhe MP za zela 48 lai an awm laiin an ram erawh chu Least Developed Country (LDC) (Ram rethei ber ber) an ni.Bangladesh a political party lian ber pahnih hruaitu te pawh hmeichhia ve ve niin,Prime Minister nihna pawh an in nih chhawk zak zak thin.Mahse Bangladesh ah chuan hmeichhe fa duh lohna te leh hmeichhe rah behna a la nasa ber pawl a ni ang.Chutiang bawkin hmeichhe President la nei ngai miah lo ram USA angah te chuan hmeichhe dinhmun chu a tha hle lawi si.Chuvangin hmeichhe dinhmun a that leh that loh hi politics a hmeichhe luh tam leh luh tam loh a ni ber lo tih a hmuh theih bawk.

Mizorama kan MHIP leh kan hmeichhe tam tak te pawhin hmeichhia tena ram rorelna fung vuan ve tura hmeichhe pui te an duh a,an tlangau lai hian heng rorelna tak tak kengkawh tur hian hmeichhia te hi an tling tawk em tih ngaihtuah a tha tel ang.Sawrkar hna thu hla leh transfer thu hla ah pawh hmeichhia te chu a awm nem an nih avangin hard posting kan tih ang chi ah hian an kal tir lutuk lem lo.Hmeichhia te hian a nuam chinah mipa te kan tluk a ni tiin,a hrehawm deuh ah chuan mipa te nen kan la in tluk tak tak lo tih hi pawm thiam se a tha.Amaherawh chu mipa leh hmeichhe thawhho na hi a pawimawh a,thawh hona tha chuan rah tha a chhuah thin avangin hmeichhia te pawimawhn a te,an dinhmun te hi keini mipa te hian kan hriat thiam sak erawh a ngai hle zel dawn a.Hmeichhia te pawh in MLA emaw politics a ni emaw hmeichhia an ni emaw,mipa an ni emaw,gender ang a thil kal pui lo vin,mitha chu mi tha,mi tha lo chu mi tha lo tia an kal pui hi a dik ber rih hmel a ni.